Kolosët Islam: Ebu Xhafer el Hazini

28534191_10211491768629342_585084022_n Autor: Mr. Besart SHALA

 Ebu Xhafer Muhamed ibn el Hasan el Hazini (900-971), ishte astronom dhe matematicient musliman, me origjinë nga Persia.

Nganjëherë e hasim në literaturë edhe me mbiemrin El Horosani, për shkak të vendëlindjes së tij në Horosan, krahinë kjo në Iranin e sotëm lindor.

Dinastia Bujide, e cila ka qeverisur me Irakun dhe Iranin perendimor, arriti kulmin e fuqisë në kohën kur jetoi Hazini.

Ajo ndërmorri iniciativën për ndërtimin e spitaleve dhe infrastrukturës në tërësi, si dhe i dha prioritet zhvillimit të artit dhe shkencës.

Qyteti Rej i cili gjendej në pjesën jug-lindore të Teheranit të sotëm, ishte njëra nga qendrat më të mëdha kulturore e dinastisë Bujide. Shkrimtarët musliman e përshkruajnë Rejin si:

… qyteti me bukuri të jashtëzakonshme, i ndërtuar me tulla të pjekura dhe i stolisur shkëlqyeshëm me pllaka qeramike të kaltëra e të glazuruara.

Hazini ishte njëri nga shkencëtarët që ishte sjellur në pallatin mbretëror në Rej, nga sunduesi i dinastisë Bujide, Adud ed-Devlah, i cili sundoi nga viti 949 e deri më 983.

Këtu ai përfitoi nga patronazhi i Ebu el Fadl ibn el Amidit, i cili ishte vezir i Rukn el Davlasë, dhe kështu fama e tij arriti Bagdadin.

Astronomët e mëvonshëm kanë përmendur vrojtimet astronomike të cilat i kishte bërë Hazini. Më 960, ai kishte kalkuluar pjerrtësinë e boshtit të tokës nga qyteti i Rejit. Kjo matje ishte urdhëruar nga veziri Ibn el Amidi, i cili poashtu kishte urdhëruar konstruktimin e një kuadranti mural në Rej.

Hazini së bashku me një astronom tjetër, i quajtur El Hiravi, kalkuluan pjerrtësinë e boshtit të tokës nëpërmjet këtij instrumenti.

Hazini poashtu me urdhër të autoriteteve ka bërë nga vendi i quajtur Hashan, ku ishte për qëllim të përcaktohej lartësia mbidetare e këtij qyteti.

Hazini përveç që ishte vrojtuers dhe kalkulues i mir, ai ishte edhe teoricient.

Në mesin e veprave të tij është edhe një punim ku Hazini përpiloi në model diellor pa ekscentrika dhe epicikle. Ky punim nuk ka mbijetuar, por kemi referime në disa nga veprat e dijetarit të famshëm El Biruni.

Modeli ishte homocentrik, ku Dielli lëvizte në mënyrë qarkore, që është koncentrik apo bashkëqendëror dhe ngjajshëm me eliptikën, në një shpejtësi të ndryshueshme.

Distanca në mes qendërave të këtyre dy qarkoreve, kanë vlerë të ngjajshme me ekscentrikën e Ptolemeut, mirëpo për dallim prej tij, sistemi i Hazinit nuk kishte apogje,apo perigje, e që është e kundërta e modeli të Ptolemeut.

Ky sistem është rishfaqur në një version më të kompletuar në shekullin e XIV-të, në punimet e astronomit Henri nga Langenstein, i titulluar De reprobatione ecentricorum et epiciclorum.

Vepra kryesore e Hazinit ishte doracaku i astronomisë , i titulluar Zixh el Safaih (Tabelat e disqeve të astrolabit), punim ky i cili ishte përshkruar nga shkenctarët e mëvonshëm, si punimi më i mirë në këtë lëmi, dhe kishin bërë shumë referime të këtij punimi.

Ky punim përshkruan disa mjete astronomike, e në veçanti astrolabin dhe përdorimin e tij, është konsideruar i humbur për një kohë të gjatë, por në fund të viteve të 90-ta, një dorëshkrim së bashku me një kopje të pakompletuar të këtij traktati, është gjetur në Bibliotekën për Hulumtime, të krahinës Srinagar të Indisë.

Faqet që mungojnë përmbajnë të dhëna mbi konstruktimin e instrumenteve astronomike dhe mbi përdorimin e tyre.

Në faqen e parë të këtij traktati, gjendet lista e përmbajtjes, e që kjo ka treguar se traktati i ishte i ndarë në dy libra, siç është thënë nga autorët e mëvonshëm.

Libri i parë i këtij traktati, bënë fjalë mbi proporcionet e planeteve. Kësaj analize i paraprinë një prezantim, i cili është kryesisht teorik. Libri i dytë është i ndarë në shtatë kapituj, dhe elaboron çështje nga astronomia, siç janë: kalkulimet në fushën e astronomisë sferike dhe trigonometrisë.

Instrumenti i përshkruar përmbanë një tërësi të vijave ortogonale, të cilat japin zgjidhje grafike për problemet e zakonshme astronomike, zakonisht të zgjedhura përmes Zigjeve (tabelave), apo astrolabit. Sidoqoft, Hazini përdori Safihat el-jujub, një tabelë e sinuësëve, në vend të astrolabit tradicional me tabelat e tij.

Një instrument i tillë ishte punuar nga Hibatallah ibn el Husejn el Astrulabi, një astrolabist i shekullit të XII-të nga Bagdadi. Ai e konstruktoi këtë instrument më 1120, kurse ka ekzistuar deri në fillim të shekullit të XX-të në Gjermani, por ishte zhdukur gjatë luftës së dytë botërore, për tu rishfaqur përsëri në fund të vieve të 90-ta në Berlin.

Hazini ishte autor edhe i veprës (tashmë të humbur), e quajtur Kitab el-ab’ad ve-l- ajram, në të cilën diskuton mbi yjet dhe jep proporcione të tyre, por fatkeqsisht nuk disponohen të dhëna se si kishte arritur deri tek këto vlera.

Hazini shkruajti një komentim mbi veprën Almagest të Ptolemeut, mirëpo vetëm një fragment i këtij komentimi ka mbijetuar, gjegjësisht pjesa ku Hazini diskuton mbi argumentimet e Ptolemeut se gjithësia ka formën sferike.

Hazini jep rreth 19 propzime lidhur me këtë pohim të Ptolemeut. Ai shquhej edhe për aftësitë e tij në fushën e matematikës, është mjaftë interesant se si vjen në përfundim duke thënë se trekëndëshi barabrinjës ka një sipërfaqe më të madhe se çdo trekëndësh tjetër, me po të njëjtin perimetër.

Punimi i Hazinit duket se ka qenë i motivuar nga puna e një matematicenti tjetër të shquar musliman, i quajtur El-Huxhandi (940-1000).

Huxhandi pohon të ketë dëshmuar se x3 + y3 = z3, është e pamundur që për të gjithë numrat x, y dhe z, që natyrisht është n = 3, e që është ky rast nga teoria e fundit e Fermatit (v.1665).

Kurse Hazini kishte shkruar se ishte pasaktë teoria e Huxhandit, duke thënë se shuma e dy numrave kub, nuk është një fuqi e tretë, apo numër kub.

Kjo e motivoi Hazinin për bashkëpunim të mëtutjeshëm me matematicentët e tjerë arab, sa i përket teorive numerike. Rezultatet e Hazinit janë mjaftë intersante.

Prova e tij kryesore ishte të tregoj, që nëse na është dhënë një numër, për të gjetur numrin në katëror, në mënyrë që nëse numri i dhënë shumzohet apo zbritet, rezlutati do të ishte katëror.

Në prezantimin modern, këtij problemi i është dhënë numri natyral a, pastaj për të gjetur x, y dhe z, në mënyrë që x2 + a = y2 dhe x2a = z2. Hazini tregon se ekzistimi i x, y dhe z, me këto karakteristika, është ekuivalent me ekzistimin e numrave natyror u dhe v me a = 2uv, dhe u2 + v2 është në katëror (në fakt u2 + v2 = x2). Shembulli më i vogël që plotëson këto kushte është 24, ku Hazini na jep:

52 + 24 = 72, 52 – 24 = 12.

 

Ai poashtu jep a = 96,

 

me: 102 + 96 = 142, 102 – 96 = 22.

 

Dhe se 62 + 82 = 102 nuk është kub primtiv pitagorian.

Hazini ishte i pari që tregoi se ekuacioni kub, i formës që x3 + c = ax2 mund të zhgjidhej në mënyrë gjeometrike përmes pjesëve konike. Ai deklaroi se ekuacioni që x3 + y3 = z3 nuk kishte zgjidhje në numëra të plotë.

Sipas shkenctarit arab El Kifti, Hazini ishte ekspert i gjeometrisë dhe trigonometrisë sferike.

Hazini poashtu shkruajti mbi problemet isoperimetrike dhe shkruajti një komentim të Elementeve të Euklidit, i cili elaboron problemet numrike dhe ato të trigonometrike.

Vërejtje. Ndalohet publikimi i pjesërishëm apo i tërësishëm i shkrimit pa lejen e autorit.
/foltash.com/

 

 

 

Postime te ngjajshme